پیشروی ریزگردها در خراسان جنوبی و نیاز به توجه ملی

گرد و غبار پدیده غالب در آلودگی هوای خراسان جنوبی است به طوری که وزش باد همراه با خیزش گرد و خاک در اواخر اردیبهشت امسال باعث شد کیفیت هوای شهرستان مرزی زیرکوه با شاخص ۵۰۰ در وضعیت خطرناک قرار بگیرد و همزمان هوای بیرجند با شاخص ۱۵۵ ناسالم شد.

خراسان جنوبی به خاطر شرایط اقلیمی و کاهش بارندگی و رطوبت خاک، افت سفره‌های زیرزمینی، قرار داشتن در معرض بادهای ۱۲۰ روزه سیستان که اکنون به ۱۸۰ روز افزایش یافته و سایر عوامل که سال به سال به افزایش کانون‌های فرسایش بادی دامن می‌زنند، گرفتار ریزگردهاست که خسارات مختلفی در پی دارد.

دبیر ستاد ملی مبارزه با گرد و غبار  اردیبهشت امسال در وبینار «آینده‌پژوهشی برنامه‌های حفاظت و احیای دریاچه‌ها و تالاب‌های کشور» با بیان اینکه ۲۳ استان کشور دارای کانون گرد و غبار هستند گفت: به ترتیب ۶ استان خراسان جنوبی، کرمان، سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، خوزستان و هرمزگان ۸۵ درصد غبارخیزی کشور را دارند.

علی‌محمد طهماسبی بیرگانی افزود: خراسان جنوبی با ۶ میلیون هکتار غبارخیزی در صدر جدول مناطق گرد و غبار قرار دارد و بالاترین میزان غبارخیزی در این استان در مرز ایران و افغانستان در «یزدان‌آباد» است.

ماه قبل از آن یعنی فروردین ۱۴۰۲ اولین جلسه کارگروه مدیریت شرایط اضطرار وقوع پدیده گرد و غبار در خراسان جنوبی با حضور مدیرکل مدیریت بحران استانداری برگزار و عنوان شد که تاکنون ۳۵ کانون گرد و غبار در استان شناسایی شده است.

میزگردی برای بررسی بیشتر این موضوع در ایرنا خراسان جنوبی برگزار شد که مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی، رئیس اداره امور بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری، معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، مدیر سلامت محیط و کار معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند و کارشناس برنامه آلودگی هوا مرکز بهداشت استان در آن شرکت کردند.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی در این نشست مهمترین عامل بروز گرد و غبار را مشکلات اقلیمی و کمبود بارندگی عنوان کرد که پیامد مهم آن خشکسالی بوده است.

علیرضا نصرآبادی افزود: کمبود آب سرمنشاء همه مشکلات اقلیمی و موضوعی است که دلیل برگزاری ۲ نشست جهانی در حوزه تخریب سرزمینی شد و الزاماتی هم برای کشورهای تحت تاثیر به دنبال داشت.

وی افزایش سرانه فضای سبز را مهمترین تکلیف برای قانون هوای پاک دانست و گفت: البته یکی از اهداف اصلی، رویکرد فکری مسئولان تصمیم‌گیر و تاثیرگذار است که باید به درک لازم برسند و تا این حساسیت ایجاد نشود نمی‌توان طرحی را اجرا کرد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی گفت: خیزش یک گرد و غبار همه زیرساخت‌های صنعتی، کشاورزی و بهداشتی را می‌تواند به تعطیلی بکشاند و رویکرد در این زمینه تعاملی است لذا باید به نقطه‌ای برسیم که در توسعه پایدار، مدیران خط قرمزهای منابع طبیعی را درک کنند.

وی بیان کرد: انتخاب کانون‌های بحرانی برای این است که اولویت‌هایی مشخص شود و در آن محدوده فعالیت خاص صنعتی و معدنی صورت نگیرد لذا توجه به عرصه‌ها و حساسیت به منابع طبیعی موجب می‌شود که پایداری مناسب توسعه را تجربه کنیم.

پیشروی بیابان در خراسان جنوبی

نصرآبادی افزود: در مورد بیابان نگرانی‌هایی وجود دارد چون هر ماه وسعت بیابانی استان در حال افزایش است که زنگ خطری برای کشور و استان محسوب می‌شود و بخشی از آن دست ما نیست اما بخشی که در آن مسئولیت داریم را باید دقت کنیم.

وی گفت: در نهایت راهکار اساسی برای مقابله با ریزگردها این است که مدیران استانی در تصمیم‌گیری‌ها دقت داشته باشند که اجرای هر طرح در هر بخشی آسیبی به عرصه‌های طبیعی وارد نکند و از طرفی در تراز ملی هرچه بیشتر اعتبار گذاشته شود سرعت بیابان‌زایی کاهش خواهد یافت.

رئیس اداره امور بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی هم در تکمیل این توضیحات اظهار داشت: شناسایی کانون‌های فرسایش بادی در استان از سال ۱۳۸۳ شروع شد و هر پنج سال مطالعات بازنگری می‌شود.

مهدی یوسفی با اشاره به آخرین مطالعاتی که در استان خراسان جنوبی برای شناسایی کانون‌های فرسایش بادی در سال ۱۳۹۸ انجام شد، گفت: براساس این مطالعات از مجموع ۱۵ میلیون هکتار مساحت استان، ۴.۸ میلیون هکتار مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی است که از این سطح تحت تاثیر، ۲.۱ میلیون هکتار کانون بحران شناخته و فرسایش بادی در آن منجر به خسارت شده است.

وی افزود: این خسارت‌ها در زیرساخت‌های حیاتی، مسکونی، کشاورزی و صنعتی سالانه ۸۵ میلیارد تومان برآورد شده که برای خراسان جنوبی رقم بسیار بالایی است.

کانون‌های بحرانی که مولد گرد و غبار هستند

رئیس اداره امور بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی عنوان کرد: ۳۲ کانون بحران فرسایش بادی در سطح استان تاکنون شناسایی شده است که مولد گرد و غبار در استان هستند ولی شدت ریزگرد در هر منطقه متفاوت است.

وی گفت: فعالیت‌ترین کانون‌های بحرانی شامل ریگ بشرویه، حلوان طبس، سهل آباد نهبندان، سه قلعه سرایان و شاهرخت زیرکوه است که در تولید گرد و غبار سهم بیشتری دارند.

یوسفی با اشاره به منشاء گرد و غبار در خراسان جنوبی گفت: به جز نوار مرزی شرق استان که علت اصلی گرد و غبار ناشی از وزش بادهای ۱۲۰ روزه سیستان است در سایر مناطق استان طوفان‌های گرد و غبار غالبا منشاء داخلی داشته و ناشی از اختلاف فشار روز و شب یا همجواری با ۲ کویر بزرگ ایران است.