پیشروی بیابان در خراسان جنوبی؛ مهار بحران در تنگنای اعتبار

خراسان جنوبی با بیش از ۱۵ میلیون هکتار وسعت، در شرق کشور و بر کمربند خشک و نیمه‌خشک قرار گرفته است؛ موقعیتی که در کنار بارندگی اندک، تبخیر بالا، کمبود منابع آبی و پوشش گیاهی کم‌تراکم، این استان را با یکی از جدی‌ترین چالش‌های طبیعی کشور یعنی بیابان‌زایی روبه‌رو کرده است.

بر اساس آمار اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی، ۳۶ درصد از عرصه‌های طبیعی استان را اراضی بیابانی و ۵۰ درصد را مراتع کم‌تراکم بیابانی تشکیل می‌دهد؛ به این ترتیب، ۱۲ میلیون و ۱۱ هزار و ۹۱۱ هکتار، معادل ۸۶ درصد مساحت استان، تحت تأثیر شرایط بیابانی قرار دارد و خراسان جنوبی را به دومین استان بیابانی کشور تبدیل کرده است.

این وضعیت تنها یک مسئله محیط‌زیستی نیست، بلکه به‌طور مستقیم بر معیشت، امنیت غذایی، تولید علوفه، دامداری و ماندگاری جمعیت در مناطق روستایی اثر گذاشته است. به همین دلیل، منابع طبیعی استان طی سال‌های اخیر طرح‌های گسترده‌ای را برای احیای عرصه‌های بیابانی و مهار فرسایش بادی در دستور کار قرار داده که مجموع آن‌ها از ۲۳۸ هزار و ۹۵۶ هکتار فراتر رفته است.

بیابان‌زایی از بیابان‌زدایی پیشی گرفته است

سرپرست اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی با اشاره به نامگذاری ۲۷ خرداد به‌عنوان روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی، گفت: این استان به دلیل همجواری با دو کویر بزرگ مرکزی و لوت و نیز تأثیرپذیری از بادهای فرساینده، به‌ویژه بادهای ۱۲۰ روزه، دومین استان بیابانی کشور است و شدت بیابان‌زایی در آن بیش از بیابان‌زدایی است.

همین فاصله میان تخریب و احیا، نشان می‌دهد که خراسان جنوبی در یک نقطه حساس زیست‌محیطی قرار گرفته است؛ جایی که هرگونه غفلت در مدیریت منابع آب و خاک می‌تواند سرعت فرسایش را بیشتر کند و عرصه‌های طبیعی را در معرض تهدیدی جدی‌تر قرار دهد.

مهدی کرباسچی در همین زمینه کمبود منابع آبی، برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی، خشکسالی‌های پیاپی، کاهش پوشش گیاهی، وزش بادهای فرساینده، تغییر کاربری اراضی و بهره‌برداری بی‌رویه از مراتع را از اصلی‌ترین چالش‌های استان برشمرد.

به گفته وی، پدیده‌های بیابانی بیش از ۴.۵ میلیون هکتار از وسعت خراسان جنوبی را دربر گرفته‌اند و حرکت شن‌های روان به سمت جاده‌ها، خطوط ریلی، مزارع و تأسیسات زیربنایی، علاوه بر خسارت‌های زیست‌محیطی، اشتغال، دامداری و سکونتگاه‌های انسانی را نیز تحت تأثیر قرار داده است که این پیامدها به‌تدریج خود را در قالب بیکاری، کاهش درآمد خانوارهای روستایی و تشدید مهاجرت نشان می‌دهند.

با وجود این شرایط، اداره‌کل منابع طبیعی استان برنامه‌هایی را برای مهار روند بیابان‌زایی دنبال می‌کند و در سال ۱۴۰۴، اجرای ۲۵۵ هکتار نهال‌کاری، ۹۳۰ هکتار مدیریت روان‌آب‌های سطحی، ۴۹۳ هکتار مراقبت و آبیاری و همچنین تهیه طرح‌های بیابان‌زدایی و مدیریت جنگل‌های دست‌کاشت در سطح بیش از ۲۴ هزار هکتار در دستور کار قرار گرفت.

محدودیت اعتبارات در برابر گستره بحران

با وجود حجم بالای این برنامه‌ها، یکی از مهم‌ترین موانع پیش‌روی طرح‌های بیابان‌زدایی، کمبود منابع مالی است. سرپرست اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی با اشاره به اعتبارات مصوب سال گذشته گفت: از مجموع ۳۱۷ میلیارد و ۳۰۰ میلیون ریال اعتبار ملی و استانی، تنها ۴۲ میلیارد و ۶۶ میلیون ریال به استان تخصیص یافته است.

این شکاف میان نیاز و تخصیص اعتبارات، در استانی که بخش بزرگی از آن درگیر فرسایش بادی است، اجرای طرح‌های احیایی را دشوارتر می‌کند. به همین دلیل، مهم‌ترین پروژه‌های در دست اجرا در مناطقی از جمله مدیریت مناطق بیابانی دهشور شهرستان طبس، کنترل فرسایش بادی و کاهش خسارت شن‌های روان در محور طبس ـ اصفهان در منطقه دارین، طرح‌های بیابان‌زدایی در سه‌قلعه سرایان و منطقه ریگ بشرویه متمرکز شده‌اند که شدت بحران در آن‌ها بیشتر است.

کرباسچی مشارکت مردم و بهره‌برداران را از اصول اساسی موفقیت این طرح‌ها دانست و تاکید کرد: منابع طبیعی از مردم و برای مردم است و جوامع محلی در حفاظت و احیای عرصه‌ها نقش دارند و بخشی از هزینه‌های اقدامات احیایی را نیز تأمین می‌کنند؛ موضوعی که به پایداری و نگهداری بهتر طرح‌ها کمک می‌کند.

وی همچنین به اجرای سه پروژه بین‌المللی در استان اشاره کرد و گفت: خراسان جنوبی در مسیر جلب همکاری‌های فرامرزی برای مقابله با بیابان‌زایی نیز حرکت کرده است.

سرپرست اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی کاهش ۲۰ درصدی سطح کانون‌های بحرانی فرسایش بادی را از اهداف برنامه هفتم توسعه دانست و افزود: تحقق این هدف، نیازمند شناسایی دقیق مناطق اولویت‌دار، هماهنگی میان دستگاه‌ها و تأمین اعتبارات متناسب است.

خشکسالی‌های پی‌درپی، پوشش گیاهی را فرسوده کرد

در کنار چالش‌های مدیریتی و مالی، عامل اقلیمی نیز فشار مضاعفی بر عرصه‌های طبیعی استان وارد کرده است که در همین خصوص، معاون فنی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی با اشاره به پیامدهای خشکسالی گفت: کاهش بارندگی و تداوم خشکسالی در سال‌های اخیر، تولید علوفه را حدود ۶۰ درصد کاهش داده و پوشش گیاهی را به‌شدت تضعیف کرده است؛ وضعیتی که در کانون‌های بحرانی فرسایش بادی شدیدتر دیده می‌شود.

تداوم خشکسالی در سال‌های اخیر، تولید علوفه را حدود ۶۰ درصد کاهش داده و پوشش گیاهی را به‌شدت تضعیف کرده است

این کاهش پوشش گیاهی، در عمل، خاک را بی‌دفاع‌تر کرده و سرعت فرسایش بادی را افزایش داده است. باقرپور خسارت‌های ناشی از فرسایش بادی به مناطق مسکونی، اراضی کشاورزی و تأسیسات زیربنایی را سالانه حدود ۸۴۵ میلیارد ریال برآورد کرد و افزود: تداوم خشکسالی‌های طولانی‌مدت، رعایت نشدن تعادل دام و مرتع، تغییر کاربری اراضی، هجوم آفات و بیماری‌ها به‌ویژه شپشک سفید در تاغزارها، کمبود اعتبارات و بهره‌برداری بی‌رویه از مراتع، از عوامل تشدیدکننده این بحران هستند.

به گفته وی، کاهش بارندگی و افت منابع آب زیرزمینی، همراه با تخریب پوشش گیاهی و برداشت‌های غیراصولی از معادن، باعث شده سطح کانون‌های بحرانی فرسایش بادی از یک میلیون و ۳۸۶ هزار و ۷۴۱ هکتار در سال ۱۳۹۵ به ۲ میلیون و ۱۳۵ هزار و ۹۸۵ هکتار در سال ۱۳۹۸ برسد؛ افزایشی که از شدت گرفتن بحران خبر می‌دهد.

شرق و غرب استان، در خط مقدم بیابان‌زایی

این بحران در همه نقاط استان به یک اندازه دیده نمی‌شود و برخی مناطق به‌دلیل شرایط اقلیمی و جغرافیایی، آسیب‌پذیری بیشتری دارند. مناطق شرقی استان شامل زیرکوه، درمیان، سربیشه و نهبندان به‌دلیل تأثیر بادهای ۱۲۰ روزه، و مناطق غربی شامل بشرویه، طبس، فردوس، خوسف و نهبندان به‌دلیل مجاورت با کویرهای مرکزی و لوت، از آسیب‌پذیرترین مناطق خراسان جنوبی در برابر بیابان‌زایی است.

در چنین شرایطی، طرح‌های آبخیزداری به‌عنوان یکی از ابزارهای مؤثر مقابله با بیابان‌زایی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. معاون فنی اداره‌کل منابع طبیعی استان در همین زمینه گفت: این طرح‌ها با تغذیه سفره‌های زیرزمینی و تأمین آب مورد نیاز پوشش گیاهی، در کاهش گرد و غبار و مهار روند بیابان‌زایی نقشی مهم دارند.

وی افزود: تاکنون بیش از ۷۰ درصد مراتع استان ممیزی شده و تهیه طرح‌های مرتعداری در دستور کار قرار دارد. همچنین برنامه‌های احیا و اصلاح مراتع از طریق نهال‌کاری، مدیریت روان‌آب‌های سطحی، ساماندهی چرای دام و ایجاد منابع تأمین آب اجرا می‌شود.

ترسیم این وضعیت نگران‌کننده از سوی مسئولان فنی منابع طبیعی خراسان جنوبی، در واقع تبیین‌گر ریشه‌های بروز بحران در سطح کلان استان است؛ اما برای درک ابعادِ عینی این فرسایش در پهنه جغرافیا، باید از تحلیل‌های اقلیمی فراتر رفت و بر روی کانون‌های مشخص بیابانی تمرکز کرد. در واقع، آنچه به عنوان تبعات خشکسالی و تخریب پوشش گیاهی توصیف شد، اکنون در کانون‌های بحرانی استان به تهدیدی ملموس برای زیرساخت‌ها، راه‌های مواصلاتی و سکونتگاه‌های انسانی بدل شده است که رئیس اداره بیابان منابع طبیعی و آبخیزداری استان، جزئیات پراکندگی و نحوه مقابله با آن‌ها را تشریح می‌کند.

محمد یوسفی با اشاره به گستره عرصه‌های بیابانی گفت: ۳۶ درصد از عرصه‌های طبیعی استان را اراضی بیابانی و ۵۰ درصد را مراتع کم‌تراکم بیابانی تشکیل می‌دهد و در مجموع ۸۶ درصد مساحت خراسان جنوبی تحت تأثیر شرایط بیابانی قرار گرفته است.

وی از ۳۲ کانون بحرانی فرسایش بادی در استان نام برد و ریگ شتران ـ حلوان در طبس و عشق‌آباد، ریگ بشرویه در بشرویه و فردوس، آهنگران در زیرکوه و سه‌قلعه در سرایان را از مهم‌ترین و بحرانی‌ترین مناطق استان عنوان کرد.

رئیس اداره بیابان اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی با بیان اینکه اجرای طرح‌های احیایی در برخی مناطق نتایج مثبتی به همراه داشته است، توضیح داد: مناطقی مانند سرچاه عماری و خور در خوسف، آفریز و چاهک موسویه در قاین، دشت سربیشه، طبس مسینا در درمیان و سهل‌آباد و چاهداشی در نهبندان تا حد زیادی احیا شده‌اند.

وی همچنین گفت: ۸۲۶ هزار و ۸۶ هکتار تپه و پهنه ماسه‌ای در خراسان جنوبی وجود دارد که عمدتاً در شهرستان‌های طبس، عشق‌آباد، نهبندان، زیرکوه، سرایان و بشرویه قرار گرفته‌اند و بیشترین خسارت ناشی از حرکت شن‌های روان را به منابع زیستی، اراضی کشاورزی، سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌های حیاتی وارد می‌کنند.

یوسفی در ادامه یادآور شد: از آغاز اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی در استان از سال ۱۳۵۸ تاکنون، بیش از ۲۳۸ هزار و ۹۵۶ هکتار عملیات احیایی شامل نهال‌کاری، مدیریت روان‌آب‌های سطحی، احداث بادشکن‌های زنده و غیرزنده، تله‌های رسوب‌گیر و مالچ‌پاشی اجرا شده است.

وی از اجرای مالچ‌پاشی در منطقه مسجدشکر طبس خبر داد و افزود: طی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲، هزار و ۵۳۰ هکتار از این منطقه برای جلوگیری از هجوم ماسه‌های روان به محور طبس ـ یزد و خط آهن طبس ـ یزد تحت پوشش مالچ‌پاشی قرار گرفته است.

رئیس اداره بیابان اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی مهم‌ترین دستاوردهای طرح‌های بیابان‌زدایی را کاهش مهاجرت، ایجاد اشتغال، کاهش خسارت‌های ناشی از فرسایش بادی، احیای مراتع و افزایش تولید علوفه و همچنین حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی استان از جمله خطوط ریلی، فرودگاه‌ها و مناطق مسکونی عنوان کرد.

تداوم خشکسالی، کاهش منابع آب سطحی و زیرزمینی و ادامه روند تخریب منابع طبیعی می‌تواند چشم‌انداز نگران‌کننده‌ای را برای خراسان جنوبی رقم بزند

وی ادامه داد: تداوم خشکسالی، کاهش منابع آب سطحی و زیرزمینی و ادامه روند تخریب منابع طبیعی می‌تواند چشم‌انداز نگران‌کننده‌ای را برای خراسان جنوبی رقم بزند و در صورت تداوم برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب، چرای مفرط دام و بهره‌برداری غیراصولی از معادن، آینده مطلوبی برای عرصه‌های طبیعی استان متصور نخواهد بود.

یوسفی با تاکید بر نقش مردم در حفاظت از منابع طبیعی گفت: مشارکت جوامع محلی از اطلاع‌رسانی و پیشگیری از تخلفات تا همکاری در اجرای پروژه‌ها، تأمین تجهیزات و قرق عرصه‌ها، نقش مهمی در موفقیت طرح‌های بیابان‌زدایی دارد و همان‌گونه که همواره تأکید شده، منابع طبیعی از مردم و برای مردم است.

وی هشدار داد: اگر امروز سرمایه‌گذاری لازم برای مقابله با بیابان‌زایی صورت نگیرد، خراسان جنوبی در دهه آینده با پیامدهایی همچون افزایش فقر، بیکاری، مهاجرت و کاهش رغبت سرمایه‌گذاران برای اجرای طرح‌های زیربنایی و اشتغال‌زا مواجه خواهد شد.

وضعیت خراسان جنوبی نشان می‌دهد که بیابان‌زایی نه یک تهدید دور، بلکه واقعیتی ملموس است که معیشت، زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌های استان را نشانه گرفته است. تداوم خشکسالی‌ها و روند افزایشی کانون‌های فرسایش بادی، زنگ خطری است که ضرورت عبور از رویکردهای انفعالی و تأمین اعتبارات پایدار را بیش از هر زمان دیگری نمایان می‌سازد؛ چرا که در نبرد با شن‌های روان، زمان، گران‌بهاترین منبعی است که اگر با حمایت‌های مالی و اجرایی گره نخورد، نتیجه‌ای جز گسترش دامنه‌ بحران و هزینه‌های گزافِ جبران‌ناپذیر در پی نخواهد داشت.